Οι εικόνες γνώριμες, συνήθεις, επαναλαμβανόμενες μέχρι αγανάκτησης. Δρόμοι των πόλεων χιλιομπαλωμένοι, συνεργεία παντού - πάντα όλο κάτι σκάβουν και κάτι περνάνε εμποδίζοντας την κυκλοφορία πεζών και οχημάτων, πλημμελής αποκατάσταση του οδοστρώματος συνήθως «τσάτρα - πάτρα» σε συνδυασμό με την υπέρμετρη επιβάρυνσή τους λόγω διευρυμένης αυτοκίνησης και κακής συντήρησης, το μείγμα γίνεται εκρηκτικό.
Και αν αυτό σας φαίνεται δυστοπικό και αρκούντως τριτοκοσμικό, έχει και χειρότερα. Δήμαρχοι και δημοτικές αρχές, πραγματικά σφουγγίζοντας τους δημοτικούς προϋπολογισμούς τους, επιχειρούν – τα τελευταία χρόνια μετά την κορύφωση της οικονομικής κρίσης προ δεκαετίας – να συμμαζέψουν την κατάσταση και να βελτιώσουν το οδικό δίκτυο των δήμων. Και αφού λοιπόν καταφέρουν χρηματοδοτικά – μελετητικά – οργανωσιακά και επιχειρησιακά να βάλουν μπροστά τα μηχανήματα, εντός λίγων ημερών θα δουν άλλα συνεργεία, συνεργεία παρόχων ενέργειας, τηλεπικοινωνιών κ.ο.κ να σκάβουν ανενόχλητα φρεσκοστρωμένους δρόμους που δεν πρόλαβαν να γιορτάσουν ούτε μήνα ζωής. Ή και παλιούς, που τους καταστρέφουν όμως λόγω πολλαπλότητας παρεμβάσεων.
Η τρέλα της υπόθεσης
Η εικόνα του να τρυπά κανείς και να σκάβει έναν δρόμο που στρώθηκε προ ημερών προκαλεί σχεδόν σωματικό πόνο σε αυτόν που την βλέπει και την παρατηρεί. Φανταστείτε να είστε κάτοικος παρακείμενης περιοχής που δεν πρόλαβε να πανηγυρίσει την φρέσκια σκούρη άσφαλτο στον δρόμο του σπιτιού του ή του καταστήματός του, δεν πρόλαβε να επουλώσει τις πληγές του από την προηγούμενη κατάσταση και βλέπει αίφνης ξανά μανά συνεργεία. Μόνιμο εργοτάξιο. Τρέλα. Την ίδια τρέλα αντιμετωπίζουν και οι δήμαρχοι. Αυτοί μάλιστα επειδή είναι υπεύθυνοι για τους δρόμους, επειδή ξοδεύουν τα λιγοστά τους χρήματα και επειδή εθιμικό δικαίω απολογούνται και απαντούν σε όλα, είναι στα πρόθυρα να σηκώσουν τα χέρια ψηλά.
Οι δύο επιπτώσεις
Η μία επίπτωση είναι η τεχνο-οικονομική. Σπαταλάμε πόρους που δεν έχουμε για να βελτιώσουμε τους δρόμους και αυτοί δεν βελτιώνονται. Είμαστε δέσμιοι ενός καφκικού δυστοπικού ρόλερ κόστερ «σε δουλειά να βρισκόμαστε». Κακοί δρόμοι, κακό οδόστρωμα, ζητήματα ασφάλειας, ζημιές στα οχήματα και κόστη επισκευών, ταλαιπωρία διαρκής στις μετακινήσεις, όχληση για τους παρακείμενους κατοίκους, εργαζόμενους και επαγγελματίες. Σκόνη, θόρυβος, εμπόδια, σημάνσεις, εναλλακτικές διαδρομές, λακκούβες, ατυχήματα, μπαλώματα – αισθητική ασχήμια και λειτουργική επικινδυνότητα.
Η δεύτερη επίπτωση είναι ψυχολογική και – κατά την άποψή μου – βαρύνουσας σημασίας επειδή είναι εσωτερική. Αν δεν μπορούμε να λύσουμε ένα τόσο απλό ζήτημα, ένα ζήτημα που χτυπά στα μηνίγγια κάθε σοβαρό άνθρωπο σε αυτή τη χώρα, σκεφτείτε ποιες είναι οι επαγωγικές σκέψεις, αλλά και τα συναισθήματα που μας κατακλύζουν και χρωματίζουν την συλλογική μας δυνατότητα να παρέμβουμε βελτιωτικά σε παραμέτρους που καθορίζουν τη ζωή μας.
Ακριβό σπορ
Ένα καλό οδικό δίκτυο, καλοφτιαγμένο, καλοσυντηρημένο, ασφαλές – με τις διαγραμμίσεις, τη σήμανση, τον φωτισμό, την ποιότητα της ασφάλτου είναι μια υπόθεση ακριβή. Το κόστος μιας ασφαλτόστρωσης επηρεάζεται από τις τιμές της ασφάλτου (που συνδέονται άμεσα με τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου), τα μεταφορικά κόστη και την πολυπλοκότητα των προπαρασκευαστικών εργασιών. Στην ουσία δεν πληρώνεις μόνο άσφαλτο αλλά και μια σειρά άλλων παρεμβάσεων - υπόβαση, φρεζάρισμα, ρυθμίσεις φρεατίων, αποκατάσταση υποδομών, σήμανση, διαγράμμιση, επίβλεψη. Αν μιλούσαμε για 5-6 δρόμους σε κάθε περιοχή, τότε θα λέγαμε ότι το πρόβλημα είναι πεπερασμένο. Εδώ μιλάμε για το 50% των δρόμων σε κάθε περιοχή της χώρας – έργο φαραωνικό αν πούμε ότι θα το υλοποιούσαμε.
Στη θέση των δημάρχων
Ελάτε στη θέση των δημάρχων. Οι πόροι τους πεπερασμένοι. Το δίλημμα των προτεραιοτήτων υπαρκτό και σκληρό. Να κάνουμε δρόμους ή σχολεία; Σχολεία ή κοινωνική πολιτική; Κοινωνική πολιτική ή πράσινο και αστικό περιβάλλον; Και όταν τελικά αποφασίσεις να επενδύσεις, χρειάζεσαι μια στοιχειώδη βεβαιότητα ότι το έργο δεν θα ακυρωθεί από το επόμενο συνεργείο.
Για τον κάτοικο ενός αστικού δήμου, η κατάσταση του οδοστρώματος έξω από την κατοικία ή την επιχείρησή του αποτελεί το βασικό κριτήριο αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας της δημοτικής αρχής. Τα παράπονα που καταγράφονται καθημερινά στις τεχνικές υπηρεσίες των δήμων εστιάζουν στις επικίνδυνες λακκούβες, την έλλειψη συντήρησης και την κακή ποιότητα της ασφάλτου.
Αλλά είναι και κάτι άλλο. Μπορεί πολλοί να νομίζουν ότι είναι ένα εύκολο τεχνικά έργο οι ασφαλτοστρώσεις και να έχουν δίκιο. Δεν υπολογίζουν όμως ότι δεν υπάρχουν απεριόριστοι τεχνικοί κατασκευαστικοί πόροι ακόμη και αν υπάρχουν τα χρήματα. Το οικοσύστημα των τεχνικών εταιρειών και των εργατών είναι περιορισμένο. Άρα δεν φτάνει μόνο η χρηματοδότηση, χρειάζεται προγραμματισμός/σειρά/συντονισμός.
Γιατί συμβαίνει αυτό;
Κατακερματισμός, έλλειψη συντονισμού, αδυναμία ελέγχου, συμφέροντα και πίεση για ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών – αυτά είναι τα αίτια του φαινομένου. Οι δήμοι έχουν την ευθύνη της επιφάνειας – του δρόμου που βλέπουμε και πατάμε. Οι πάροχοι έχουν την ευθύνη του υπεδάφους – των δικτύων που πρέπει να περάσουν για να λειτουργήσει μια σύγχρονη πόλη. Οι πάροχοι όμως ενεργούν βάσει δικών τους επενδυτικών σχεδίων, τα οποία συχνά δεν κοινοποιούνται εγκαίρως στις δημοτικές αρχές. Όταν όμως δεν υπάρχει ενιαίος ετήσιος σχεδιασμός, δεσμευτικό ημερολόγιο παρεμβάσεων και πραγματικός συγχρονισμός έργων, τότε κάθε οργανισμός κινείται με το δικό του χρονοδιάγραμμα.
Η πλημμέλεια με την οποία αποκαθίσταται το οδόστρωμα, οι τομές που γίνονται και δεν κλείνουν με τις προβλεπόμενες τεχνικές προδιαγραφές, έχουν ως αποτέλεσμα μετά από λίγες βροχές να δημιουργούνται καθιζήσεις. Και κάπως έτσι, ο δρόμος μετατρέπεται σε πεδίο διαδοχικών, ασύνδετων παρεμβάσεων. Δεν υπάρχει δεσμευτικός κανόνας – και όπου υπάρχει συνοδεύεται από μία εύκολη στη χρήση της εξαίρεση. «Βλάβη στο δίκτυο», άμεση αποκατάσταση, υπέρβαση τυχόν απαγορεύσεων και η ζωή συνεχίζεται.
Τι λέει το θεσμικό πλαίσιο
Στα χαρτιά, το πλαίσιο υπάρχει. Προβλέπει άδειες τομής, εγγυητικές επιστολές για πλήρη αποκατάσταση, συγκεκριμένες τεχνικές προδιαγραφές, ακόμη και ψηφιακή διαδικασία συντονισμού μέσω της πλατφόρμας e-Διέλευσις. Η ΚΕΔΕ έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι χωρίς υποχρεωτικό ετήσιο προγραμματισμό των παρόχων και χωρίς ουσιαστικό έλεγχο εφαρμογής των όρων αποκατάστασης, το πρόβλημα θα αναπαράγεται. Έχει προτείνει μάλιστα τρεις βασικές νομοθετικές βελτιώσεις:
- Τον υποχρεωτικό ετήσιο προγραμματισμό των έργων από τους παρόχους.
- Την αύξηση των τελών διέλευσης και χρήσης δικαιωμάτων διέλευσης.
- Την πλήρη πρόσβαση των δημοτικών υπηρεσιών στα δεδομένα προόδου των έργων μέσω ψηφιακών συστημάτων.
Το ΤΕΕ, από την πλευρά του, έχει αναδείξει την ανάγκη πλήρους ψηφιακής χαρτογράφησης των υπόγειων δικτύων, διαλειτουργικότητας των συστημάτων και ενιαίων τεχνικών προδιαγραφών, ώστε οι δήμοι να γνωρίζουν τι υπάρχει κάτω από κάθε δρόμο πριν σχεδιάσουν παρέμβαση. Παρά τις προσπάθειες, όμως, η εφαρμογή παραμένει αποσπασματική. Ο συντονισμός συχνά εξαντλείται στην ανταλλαγή εγγράφων, όχι στη δημιουργία ενός δεσμευτικού μηχανισμού κοινής δράσης.
Υπάρχουν λύσεις; Πώς το κάνουν άλλοι;
Υπάρχουν λύσεις – αρκεί να αντιμετωπιστεί ο δρόμος ως μακροχρόνια υποδομή και όχι ως επιφάνεια προσωρινής χρήσης. Από τη μία πλευρά, χρειάζεται θεσμικός συντονισμός. Υποχρεωτικός κοινός προγραμματισμός έργων ανά περιοχή, «παράθυρα» παρεμβάσεων ώστε όταν ανοίγει ένας δρόμος να περνούν όλα τα απαραίτητα δίκτυα μαζί, αυστηρός έλεγχος ποιότητας αποκατάστασης και χρεώσεις που αντανακλούν την πραγματική μείωση της διάρκειας ζωής του οδοστρώματος. Από την άλλη, υπάρχουν τεχνολογικές λύσεις που ήδη εφαρμόζονται διεθνώς. Η αρχή «dig once» προβλέπει ότι κάθε εκσκαφή γίνεται με προοπτική μελλοντικών αναγκών, με προεγκατάσταση σωληνώσεων ή καναλιών για μελλοντικά δίκτυα. Σε πιο ώριμα μοντέλα, δημιουργούνται υπόγειοι διάδρομοι κοινής ωφέλειας (utility corridors), όπου τα δίκτυα τοποθετούνται οργανωμένα και προσβάσιμα, χωρίς να απαιτείται νέα τομή ασφάλτου για κάθε βλάβη ή αναβάθμιση. Δεν είναι λύσεις χωρίς κόστος. Είναι όμως λύσεις που μετατρέπουν τον σημερινό φαύλο κύκλο «σκάβω – μπαλώνω – ξανασκάβω» σε κύκλο προγραμματισμένης και ανθεκτικής υποδομής.
Συμπερασματικά
Η διαχείριση του οδικού δικτύου των ελληνικών πόλεων βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. Η πίεση από τους πολίτες για καλύτερες υποδομές, σε συνδυασμό με την τεχνολογική πρόοδο και τα νέα ψηφιακά εργαλεία, δημιουργούν μια μοναδική ευκαιρία για αλλαγή παραδείγματος. Οι δήμαρχοι καλώς θέλουν να πετύχουν την αναβάθμιση των πόλεών τους, αλλά η προσπάθειά τους θα είναι «δώρον άδωρον» αν δεν επιλυθεί οριστικά το ζήτημα του συντονισμού με τους παρόχους.
Από την άλλη είναι κρίσιμο για τη συλλογική μας αυτοπεποίθηση, τέτοια ζητήματα να λύνονται αποφασιστικά, κεντρικά, με βολονταρισμό και σχέδιο για να πιστέψουμε ως πολίτες ότι η Πολιτεία μας μπορεί. Δύναται. Αν δεν καταφέρνουμε να λύσουμε αυτά τα ζητήματα, χαμηλής/μεσαίας συνθετότητας τότε εμπεδώνεται η πεποίθηση ότι θα είμαστε το καρυδότσουφλο του 21ου αιώνα, της τεχνολογικής έκρηξης και της γεωπολιτικής αστάθειας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου