Η ερώτηση μοιάζει απλή, σχεδόν αυτονόητη, όμως στην πραγματικότητα είναι από εκείνες που δύσκολα απαντιούνται χωρίς υπεκφυγές. Πόσο εύκολο είναι να μεγαλώνεις παιδιά σήμερα, το 2026, στην Ελλάδα και ειδικά σε μια πόλη όπως η Θεσσαλονίκη; Η ειλικρινής απάντηση είναι ότι δεν είναι εύκολο. Όχι γιατί ήταν εύκολο για προηγούμενες γενιές – και τότε υπήρχαν δυσκολίες, ήταν όμως άλλου τύπου. Υπήρχε όμως και τρόπος να τις υπερκεράσουν οι οικογένειες. Ένα manual, μια πεπατημένη, ένας τρόπος για να απαντήσεις στην ανάγκη.
Σκεπτόμενος να γράψω το παρόν σημείωμα, όντας και εγώ πατέρας ενός μικρού κοριτσιού, αναλογίστηκα μήπως όλα όσα έχω να καταθέσω είναι μια προσωπική νοσταλγική διάθεση για τις δεκαετίες την νιότης και της ξεγνοιασιάς (της δικής μου και της γενιάς μου) και μήπως είναι το βάρος της παροντικής ευθύνης που με οδηγεί σε συγκεκριμένα συμπεράσματα. Όμως όχι – εκτιμώ ότι είναι περισσότερο μια περιγραφή της πραγματικότητας που έχει αλλάξει δομικά. Έχει αλλάξει οικονομικά, κοινωνικά, εργασιακά, αστικά. Όλα σήμερα είναι δύσκολα – πιο δύσκολα συγκριτικά με προηγούμενες δεκαετίες. Και ξέρετε η δυσκολία μπορεί να μεγεθύνεται και από την προσδοκία, από την αντίληψη των πραγμάτων, από το πώς πιστεύαμε ότι θα ήταν πράγματα σε σχέση με το πώς είναι.Με τον δικό μου αγαπημένο τρόπο, με παράθεση σημείων και όχι μακροσκελή ανάλυση, προσπαθώ να βρω μια άκρη. Να δούμε τι είναι αυτό που μας προβληματίζει και τα κάνει όλα πιο δύσκολα.
Σημείο 1ο : Οι σημερινοί γονείς, κατά κύριο λόγο οι millennials, γίνονται γονείς σε μεγαλύτερη ηλικία. Είναι αλλιώς να γίνεσαι γονιός στα 25 και αλλιώς στα 40. Οι αντοχές του σώματος είναι διαφορετικές. Το πλεόνασμα εμπειρίας δεν σε βοηθά σε όλο το φάσμα των υποχρεώσεων. Αυτή η καθυστέρηση βέβαια είναι πλέον η νέα κανονικότητα. Αψηφά τη βιολογία γιατί κερδίζει το πολιτισμικό υπόδειγμα του 21ου αιώνα. Και σίγουρα την κατάσταση επιτείνουν πολλά δεδομένα. Σπουδές που παρατάθηκαν, επαγγελματικά βήματα που δεν σταθεροποιήθηκαν, εισοδήματα που δεν επαρκούσαν για αυτονομία, κατοικία που έγινε δυσεύρετη και ακριβή. Η απόφαση για παιδί μετατίθεται, συχνά χωρίς να το αντιλαμβάνονται πλήρως οι ίδιοι οι γονείς, μέχρι τη στιγμή που το σώμα και οι αντοχές δεν βρίσκονται πια στο σημείο που ήταν μια δεκαετία πριν. Η γονεϊκότητα ξεκινά σε φάση μεγαλύτερης κόπωσης, με λιγότερα ενεργειακά αποθέματα, με περισσότερο άγχος για το «αν θα τα βγάλουμε πέρα».
Σημείο 2ο : Την ίδια στιγμή, η εργασία έχει αλλάξει χαρακτήρα. Δεν μιλάμε απλώς για πολλές ώρες δουλειάς, αλλά για μια δουλειά χωρίς σαφή όρια. Και οι δύο γονείς εργάζονται σχεδόν πάντα, όχι για λόγους φιλοδοξίας αλλά από ανάγκη. Το ωράριο είναι ρευστό, η διαθεσιμότητα μόνιμη, το κινητό και το laptop παρόντα στο σπίτι, στο τραπέζι, στον καναπέ. Η εργασία δεν τελειώνει όταν κλείνει το γραφείο - μεταφέρεται στον ιδιωτικό χώρο, εισβάλλει στον χρόνο που υποτίθεται ότι ανήκει στην οικογένεια. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, το παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η φυσική παρουσία των γονιών δεν ταυτίζεται πάντα με τη διαθεσιμότητα ή την ψυχική εγρήγορση. Μόνιμη κατάσταση διάσπασης, μόνιμη εργασιακή διαθεσιμότητα, μόνιμη κόπωση.
Σημείο 3ο : Παράλληλα, έχει καταρρεύσει σχεδόν πλήρως το άτυπο πλέγμα βοήθειας που χαρακτήριζε τις προηγούμενες δεκαετίες. Η γειτονιά δεν λειτουργεί πια ως μικρή κοινότητα. Οι παππούδες συχνά ζουν μακριά ή εργάζονται οι ίδιοι περισσότερο από ό,τι παλαιότερα. Είναι και αυτοί μεγαλύτεροι ηλικιακά σε σχέση με παλαιότερες δεκαετίες. Οι θείοι, οι συγγενείς, οι «δικοί μας άνθρωποι» δεν είναι πάντα παρόντες ή διαθέσιμοι. Η οικογένεια έχει γίνει πιο μοναχική, πιο κλειστή στον εαυτό της, χωρίς εφεδρείες. Όταν δεν υπάρχει κάποιος να «κρατήσει λίγο το παιδί», κάθε ανάγκη μετατρέπεται σε πρόβλημα προς διαχείριση, κάθε απρόοπτο σε κρίση. Ίσως για πρώτη φορά η ανατροφή ενός παιδιού ή παιδιών είναι αποκλειστική ευθύνη των γονιών του.
Σημείο 4ο : Σε αυτό το πλαίσιο προστίθεται και το αστικό περιβάλλον, το οποίο κάθε άλλο παρά φιλικό είναι προς το παιδί. Οι πόλεις, και η Θεσσαλονίκη ειδικά, δεν έχουν σχεδιαστεί με γνώμονα την παιδική ηλικία. Πεζοδρόμια στενά ή κατειλημμένα, ελάχιστοι ασφαλείς ελεύθεροι χώροι, πάρκα που απαιτούν διαρκή επίβλεψη, κυκλοφορία πυκνή και επιθετική. Το παιδί δεν μπορεί να κινηθεί αυτόνομα, ούτε καν στοιχειωδώς. Κάθε έξοδος απαιτεί οργάνωση, έλεγχο, συνεχή προσοχή. Η αυτονόητη ελευθερία που είχαν παιδιά άλλων εποχών έχει αντικατασταθεί από μια διαρκή επιτήρηση, η οποία επιβαρύνει τόσο το παιδί όσο και τον γονιό. Το παιχνίδι κατευθύνεται σε ιδιωτικούς χώρους - παιδοτόπους. Αν μπορείς να τους πληρώσεις καλώς - αν όχι όμως τι γίνεται; Οι λίγες παιδικές χαρές δεν επαρκούν. Ακόμη και σε αυτές θα βρει κανείς μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού κούνιες. 40 παιδιά – 60 γονείς – 4 κούνιες – 3 παγκάκια. Περιττό να θυμίσω ότι παλαιότερα όλη η γειτονιά ήταν χώρος παιχνιδιού – γυρνούσαμε σπίτια μας όταν άναβαν τα φώτα του οδοφωτισμού.
Σημείο 5ο : Το οικονομικό ζήτημα διατρέχει όλα τα παραπάνω. Η ανατροφή παιδιών έχει γίνει ακριβή υπόθεση, όχι μόνο λόγω των βασικών εξόδων – διατροφή, ρούχα, στέγη – αλλά και λόγω ενός πλήθους πρόσθετων δαπανών που παρουσιάζονται ως αναγκαίες. Φροντιστήρια, δραστηριότητες, εξοπλισμοί, τεχνολογικά μέσα, «εφόδια για το μέλλον». Σε μια κοινωνία με χαμηλή αγοραστική δύναμη και περιορισμένες δημόσιες υποδομές στήριξης της οικογένειας, το βάρος μεταφέρεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στον ιδιωτικό προϋπολογισμό. Και αυτός ο προϋπολογισμός, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν αντέχει χωρίς στερήσεις αλλού. Έχουμε που έχουμε χαμηλή αγοραστική δύναμη, υψηλό δομικό πληθωρισμό – το μείγμα γίνεται εκρηκτικό.
Σημείο 6ο : Εδώ παρεμβαίνει και μια ακόμη διάσταση, λιγότερο υλική αλλά εξίσου καθοριστική - η παιδοκεντρική κουλτούρα των τελευταίων ετών. Μια κουλτούρα που, με καλές προθέσεις, έχει διογκώσει τις «ανάγκες» του παιδιού σε βαθμό που συχνά δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Το παιδί πρέπει να τα έχει όλα, να τα κάνει όλα, να μην του λείψει τίποτα. Η πίεση αυτή δεν προέρχεται μόνο από την αγορά, αλλά και από το κοινωνικό βλέμμα, από τη σύγκριση, από τον φόβο του γονιού μήπως «υστερεί». Έτσι, η γονεϊκότητα μετατρέπεται σταδιακά σε project υψηλών απαιτήσεων, με συνεχή αξιολόγηση και ενοχές. Ίσως να κάνουμε ένα restart, να τα ξαναδούμε λίγο όλα από μηδενική βάση. Γιατί τόσες δραστηριότητες; Γιατί υποχώρηση από κανόνες; Γιατί λιγότερη πειθαρχία και καθόλου στέρηση; Γιατί παροχή των πάντων; Είναι αυτό παιδευτικό για το παιδί; Το χρειάζεται; Απαντά στις αντικειμενικές ανάγκες του ή σε ψυχολογικές ανάγκες του γονέα;
Σημείο 7ο : Γονείς εξαντλημένοι, καταθλιπτικοί, πιεσμένοι και ίσως άμαθοι. Η ανατροφή του παιδιού είναι ανελαστική υπόθεση. Δεν μπαίνεις σε αυτήν την υπόθεση με ορατή έξοδο κατ’ επιλογή. Σε δεσμεύει. Μια γενιά που έμαθε – άσχετα αν αυτό διαψεύστηκε οικτρά λόγω και οικονομικής κρίσης – ότι η ζωή είναι ένα πεδίο αστείρευτων επιλογών που στόχο έχουν την ηδονή, την απόλαυση, τις λίγες ή και καθόλου ευθύνες, είναι λογικό όταν έρχεται σε σύγκρουση με την δύσκολη πραγματικότητα που περιγράψαμε πιο πάνω, να νιώθει ότι θα κλατάρει. Οι πιο παλιές γενιές – εκ των πραγμάτων – γαλουχήθηκαν σε συνθήκες όχι μόνο υλικής στέρησης αλλά και αυστηρών κανόνων που επικαθόριζαν συμπεριφορές, περιόριζαν επιλογές και κανοναρχούσαν ζωές. Οι επόμενες γενιές βλέποντας τα δεδομένα, ίσως δεν κάνουν καθόλου παιδιά.
Κλείνοντας
Τελικά, το ερώτημα δεν είναι αν οι σημερινοί γονείς αγαπούν λιγότερο τα παιδιά τους ή αν προσπαθούν λιγότερο. Το αντίθετο συμβαίνει. Προσπαθούν περισσότερο, μέσα σε συνθήκες όμως που είναι σαφώς πιο δύσκολες και λιγότερο υποστηρικτικές. Μεγαλώνουν παιδιά σε μια κοινωνία που έχει μεταθέσει το βάρος της ανατροφής σχεδόν αποκλειστικά στην ιδιωτική σφαίρα, χωρίς ισχυρά δίκτυα, χωρίς επαρκείς δημόσιες πολιτικές, χωρίς φιλικό αστικό περιβάλλον. Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι «πόσο εύκολο είναι να μεγαλώνεις παιδιά σήμερα», αλλά αν έχουμε αποφασίσει ως κοινωνία να κάνουμε αυτή τη διαδικασία λιγότερο δύσκολη. Γιατί όσο η απάντηση παραμένει ασαφής, τόσο το βάρος θα συνεχίσει να πέφτει στους ίδιους ώμους. ‘Ώμους κουρασμένους, αγχωμένους, αλλά αποφασισμένους να τα καταφέρουν, έστω και χωρίς δίχτυ ασφαλείας.
Οι τελευταίες αυτές γραμμές είναι ζήτημα πολιτικής. Και ως ζήτημα πολιτικής μπορεί να φανερώσει ποιες κοινωνίες και ποιες Πολιτείες, ποια κράτη θέλουν να στηρίξουν τη γονεϊκότητα, τους απασχολεί η δημογραφία και αντιλαμβάνονται τις πραγματικές δυσκολίες της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου