Όταν υπηρετούσα τη θητεία μου, είχα κάποτε μια απορία που φαινόταν μικρή, σχεδόν αστεία, αλλά μέσα μου δεν ήταν. Γιατί έπρεπε ο Έλληνας φαντάρος να μάθει να διπλώνει με απόλυτη ακρίβεια τις κουβέρτες του, να φτιάχνει φάκελο και υποφάκελο, να βάζει μέσα το μαξιλάρι, να τα δένει όλα με εκείνα τα σκοινιά που τότε τα λέγαμε «χταπόδια»; Καταλάβαινα την ανάγκη της πειθαρχίας - στρατός χωρίς πειθαρχία δεν υπάρχει. Αλλά η πειθαρχία από μόνη της δεν μου αρκούσε ως απάντηση. Δεν έβλεπα το νόημα. Έβλεπα μόνο την εντολή. Ένας ανθυπολοχαγός, περίπου στην ηλικία μου τότε, είχε την καλοσύνη να μου το εξηγήσει. Μου είπε, με απλά λόγια, ότι όλη αυτή η διαδικασία δεν ήταν ένα τελετουργικό ταλαιπωρίας αλλά ένας μηχανισμός ετοιμότητας. Αν χρειαζόταν άμεση κινητοποίηση, αν έπρεπε να φύγουμε γρήγορα από το στρατόπεδο, να μετακινηθούμε, να στρατοπεδεύσουμε αλλού, έπρεπε ο καθένας να μπορεί να οργανώσει γρήγορα και σωστά τα απολύτως αναγκαία του. Μια κουβέρτα για να στρώσει, μια για να σκεπαστεί, το μαξιλάρι, τα βασικά πράγματα δεμένα και έτοιμα για μεταφορά. Δεν ξέρω αν αυτή ήταν η πλήρης στρατιωτική εξήγηση όμως εκείνη τη στιγμή κατάλαβα. Και όταν κατάλαβα, η ίδια εντολή μου φάνηκε λιγότερο παράλογη. Η επόμενη ερώτησή μου ήταν σχεδόν αυθόρμητη: γιατί δεν το λέτε από την αρχή; Γιατί δεν το εξηγείτε; Γιατί να το παρουσιάζετε μόνο ως απαίτηση πειθαρχίας, ενώ υπάρχει πίσω του μια πρακτική λογική; Δεν θα ήταν πιο εύκολο για έναν νέο άνθρωπο να ακολουθήσει μια οδηγία όταν αντιλαμβάνεται τον σκοπό της; Δεν θα ήταν πιο ουσιαστική και η ίδια η πειθαρχία, αν πατούσε όχι μόνο στον φόβο της εντολής, αλλά και στην κατανόηση της ανάγκης;
Το θυμήθηκα αυτό πολλές φορές αργότερα, παρακολουθώντας την πολιτική ζωή της χώρας. Διότι και στην πολιτική συμβαίνει συχνά κάτι ανάλογο. Αποφάσεις λαμβάνονται, μέτρα ανακοινώνονται, περιορισμοί επιβάλλονται, επιλογές παρουσιάζονται ως μονόδρομοι, αλλά σπανίως εξηγούνται πραγματικά. Και εδώ αρχίζει, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα πιο σοβαρά ελλείμματα της σημερινής πολιτικής. Οι πολιτικοί μας μιλούν πολύ, ανακοινώνουν πολύ, αντιπαρατίθενται πολύ, επικοινωνούν ακόμη περισσότερο. Αλλά εξηγούν λίγο.
Η συνθετότητα δεν είναι άλλοθι
Η συνθετότητα της σημερινής διακυβέρνησης είναι δεδομένη. Το κράτος δεν διοικείται πια με απλές εντολές, ούτε με γραμμικές αποφάσεις. Υπάρχει ευρωπαϊκό πλαίσιο, ανεξάρτητες αρχές, πολυεπίπεδη διοίκηση, δήμοι, περιφέρειες, υπουργεία, διεθνείς δεσμεύσεις, δημοσιονομικοί περιορισμοί, αγορές, τεχνολογικές μεταβολές. Η πολιτική εδώ και χρόνια ασκείται μέσα σε ένα πυκνό πλέγμα περιορισμών, δυνατοτήτων, αντικρουόμενων συμφερόντων και αντικειμενικών δυσκολιών. Αυτό απαιτεί πολιτικό προσωπικό σε κάθε βαθμίδα· άλλοτε επαρκές, άλλοτε όχι. Έτσι όμως λειτουργεί η δημοκρατία. Όποιος αναδεικνύεται δημοκρατικά αποκτά δικαίωμα να αποφασίζει, να κατευθύνει, να ιεραρχεί, να διαχειρίζεται δημόσιους πόρους και δημόσια προβλήματα. Αυτό είναι αποδεκτό - δεν υπάρχει άλλη νόμιμη βάση πολιτικής εξουσίας από τη λαϊκή εντολή.
Όμως η πολιτική, πέρα από άσκηση εξουσίας, είναι και διαδικασία κατανόησης. Είναι τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία μαθαίνει να διαβάζει τον εαυτό της, τα προβλήματά της, τα όριά της και τις επιλογές της. Σε πολλά πεδία της πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής ζωής, υπάρχουν ερωτήματα. Ερωτήματα που αν απαντηθούν με στοιχειώδη επάρκεια μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται κανείς την πραγματικότητα, αποδέχεται τις αποφάσεις, συμμορφώνεται ή αντιδρά.
Παραδείγματα
Ας πάρουμε την ενέργεια. Ο πολίτης ακούει ότι η Ελλάδα παράγει πλέον σημαντική ποσότητα ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές που κατά βάση είναι φτηνή. Ακούει ότι κάποιες ώρες υπάρχει πλεονάζουσα παραγωγή. Και την ίδια στιγμή πληρώνει ακριβό ρεύμα. Πώς γίνεται αυτό; Γιατί δεν αποθηκεύεται επαρκώς η ενέργεια; Γιατί δεν υπάρχουν οι αναγκαίες μπαταρίες και οι υποδομές αποθήκευσης; Γιατί όταν υπάρχει πλεόνασμα ενέργειας μπορεί να πωλείται φθηνά σε άλλες γειτονικές χώρες και να αγοράζεται μετά ακριβά; Δεν λέω ότι γνωρίζω την απάντηση. Λέω ότι κάποιος πρέπει να την εξηγήσει. Επισήμως. Καθαρά. Χωρίς συνθήματα και χωρίς υπερδοσολογία τεχνικών όρων που στο τέλος δεν καταλαβαίνει κανείς. Όσο πιο πειστικά το εξηγήσει κανείς, τόσο θα πλεονεκτεί πολιτικά έναντι των αντιπάλων του.
Το ίδιο ισχύει με τις τιμές στα προϊόντα. Πώς γίνεται ένα ελληνικό προϊόν να φτάνει στο ράφι του Έλληνα καταναλωτή ακριβότερο από όσο φτάνει σε ράφι άλλης ευρωπαϊκής χώρας; Πού ακριβώς ανεβαίνει το κόστος; Στην παραγωγή; Στη μεταποίηση; Στη μεταφορά; Στη διανομή; Στα περιθώρια κέρδους; Στη φορολογία; Στις στρεβλώσεις της αγοράς; Στην έλλειψη ανταγωνισμού; Υπάρχει μια αλυσίδα. Αυτή η αλυσίδα πρέπει να φωτιστεί. Συγκεκριμένα. Αν δεν εξηγείται πού δημιουργείται η επιβάρυνση, τότε ο πολίτης μένει με την αίσθηση ότι όλοι κάτι κρύβουν και όλοι κάπου κερδίζουν εις βάρος του.
Το ίδιο και στη στέγη. Γιατί είναι τόσο ακριβή η κατοικία στην Ελλάδα; Γιατί ανέβηκαν τόσο πολύ οι τιμές αγοράς και ενοικίασης; Η απάντηση ότι υπάρχει μεγάλη ζήτηση είναι μια αρχή, όχι εξήγηση. Πώς γίνεται να υπάρχει τόσο υψηλή ζήτηση όταν το μέσο εισόδημα παραμένει χαμηλό; Τι ρόλο παίζουν τα παλιά ακίνητα που μένουν κλειστά; Τι ρόλο παίζουν η βραχυχρόνια μίσθωση, το κόστος κατασκευής, η τραπεζική χρηματοδότηση, η φορολογία, οι περιορισμοί στη δόμηση; Και από την άλλη, γιατί δεν αυξάνεται η προσφορά; Γιατί δεν δημιουργείται νέο απόθεμα κατοικίας, με οργανωμένο τρόπο, ώστε να μειωθεί η πίεση στη γη και να υπάρξει πεδίο νόμιμης επιχειρηματικής δραστηριότητας
Όποιος μπει στη βάσανο της εξήγησης θα πλεονεκτεί. Γιατί σήμερα κυριαρχεί μια δήθεν επικοινωνία, πληθωριστική και άνευ αξίας, που αποφεύγει την πραγματική ουσία. Ουσία που αν συνδυαστεί με πραγματική «επικοινωνία» τσακίζει κόκαλα και αλλάζει μεσοπρόθεσμα τους πολιτικούς συσχετισμούς. Εξάλλου κανένα σύνθημα, καμία πολιτική καμπάνια δεν άφησε το στίγμα της εν κενώ. Αυτές που θυμόμαστε, που μνημονεύουμε, που διδάσκονται είναι αυτές που πάτησαν στην πραγματικότητα και την συμπύκνωσαν σε σύνθημα.
Η εξήγηση είναι σεβασμός
Άρα λοιπόν οι πολιτικοί μας πρέπει να σέβονται τους πολίτες αρκετά ώστε να τους εξηγούν. Αν η – εκάστοτε- κυβέρνηση μού εξηγήσει πειστικά τους λόγους μιας επιλογής της, μπορώ να την ανεχθώ και να την υπομείνω, ακόμη και αν μου είναι δυσάρεστη. Αν προσπαθεί όμως «οργουελικά» να με πείσει ότι το μαύρο είναι άσπρο αλλά εγώ έχω αχρωματοψία, με εκνευρίζει. Αν η αντιπολίτευση με πείσει ότι έχει μια καλή ρεαλιστική πρόταση, θα την επιλέξω. Αν δεν μπορεί να αρθρώσει λόγο, τότε θα ψηφίσω αυτό που ξέρω ήδη. Αν κανείς τους δεν προσπαθεί σε αυτόν τον τομέα, με τη στάση μου θα απονομιμοποιώ την εξουσία τους και θα αναζητήσω την τιμωρία τους. Θα δικαιούμαι να πιστεύω ότι οι επιλογές υπηρετούν συγκεκριμένα συμφέροντα – άλλων και όχι τα δικά μου – και θα πράξω τα ανάλογα.
Και κάτι τελευταίο. Αν τα πράγματα τα εξηγήσεις, οφείλεις μετά να τα λύσεις ή έστω να τα βελτιώσεις. Η εξήγηση δημιουργεί κοινό τόπο· ξαναφτιάχνει το πεδίο της πολιτικής. Αλλιώς, τι πολιτική να κάνεις σε ένα θρυμματισμένο τοπίο όπου δεν συμφωνούμε ούτε αν είναι καλοκαίρι ή χειμώνας; Ο διάλογος θέλει κοινό τόπο. Οι μονόλογοι θέλουν κατακερματισμό.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου