Ο Γιουβάλ Νόα Χαράρι στο βιβλίο του του 2011, Sapiens, θέτει ένα ερώτημα που φαίνεται απλό αλλά ταυτόχρονα είναι καθοριστικό. Γιατί ο Homo Sapiens κυριάρχησε στον πλανήτη έναντι δυνατότερων και παλαιότερων ειδών; Η απάντησή του δεν είναι η φωτιά, ούτε τα εργαλεία, ούτε καν ο εγκέφαλος. Απλοποιώντας τα νοήματα και το περιεχόμενο του βιβλίου, η απάντηση είναι διαφορετική. Είναι η ικανότητα να πιστεύει συλλογικά σε αφηγήσεις. Σε μύθους που δεν υπάρχουν στη φύση, αλλά υπάρχουν στο μυαλό μας —και ακριβώς επειδή τους πιστεύουμε, αποκτούν πραγματική δύναμη. Έθνη, νόμοι, χρήμα, θεσμοί, ιδεολογίες - συμφωνίες νοήματος που πάνω σε αυτές χτίστηκαν αυτοκρατορίες, δημοκρατίες, κοινωνικά συμβόλαια, πολιτισμοί.
Αυτό, αν το σκεφτεί κανείς πολιτικά, έχει τεράστια σημασία. Έχει σημασία να κατανοήσει κανείς ότι οι κοινωνίες δεν κινούνται (μόνο) με αριθμούς, προϋπολογισμούς και διοικητικές αποφάσεις αλλά χρειάζονται εικόνα. Με άλλα λόγια χρειάζονται ένα «γιατί» που προηγείται του «πώς». Χωρίς αυτό, η πολιτική μικραίνει - γίνεται διαχείριση, τακτική, επικοινωνία. Πράγματα που μπορούν και παράγουν κάποιες λύσεις, αλλά δύσκολα παράγουν κίνηση. Δύσκολα δημιουργείται εκείνο το αίσθημα συλλογικής κατεύθυνσης που κάνει τους ανθρώπους να αντέχουν, να συμμετέχουν, να εμπιστεύονται, να προσδοκούν.
Η Ελλάδα της Μεταπολίτευσης είχε αφηγήσεις. Πατούσε στην μεταπολεμική ιστορία που με τη σειρά της πατούσε στον εθνικό διχασμό και πιο πίσω. Κυρίαρχος άξονας η δημοκρατία που επέστρεψε μετά από σκοτάδι. Η κοινωνική άνοδος που έγινε δικαίωμα για πρώτη φορά σε γενιές που μεγάλωσαν με στέρηση. Η Ευρώπη ως προορισμός —όχι απλώς γεωγραφικός, αλλά πολιτικός, οικονομικός και πολιτισμικός. Αργότερα ο εκσυγχρονισμός ως εθνικό σχέδιο. Ακόμα και οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004, με όλες τους τις αντιφάσεις, ήταν στιγμή συλλογικής αυτοπεποίθησης - το μικρό έθνος πίστεψε ότι μπορεί. Και μπόρεσε.
Μετά ήρθε η κρίση που διαλύοντας τα πάντα διέλυσε τις αφηγήσεις. Ξαφνικά, η Ευρώπη δεν ήταν προστάτης αλλά επιτηρητής. Η ανάπτυξη αποδείχθηκε δάνεια χωρίς αντίκρισμα. Η δημοκρατία παραδόθηκε σε τρόικα και μνημόνια. Ο βασικός μεταπολιτευτικός μύθος -ότι το παιδί θα ζει καλύτερα από τον πατέρα- κατέρρευσε δημόσια, εξευτελιστικά, χωρίς αντικατάσταση.
Σήμερα, πάνω από μια δεκαετία μετά, η αίσθηση είναι πως η κατάσταση δεν άλλαξε όσο θα έπρεπε. Δίκαιο ή άδικο, οι συζητήσεις λένε αυτό ιδιωτικά. Υπάρχουν δείκτες που βελτιώνονται, ανάκτηση επενδυτικής βαθμίδας, δημόσια έργα, κινητικότητα, κατανάλωση (για ορισμένους). Παρόλα αυτά η κοινωνία δεν αισθάνεται ότι προχωρά αλλά μάλλον ότι σέρνεται. Η χώρα «πάει καλά» στους πίνακες, αλλά νιώθει χαμένη, πιεσμένη, κουρασμένη στους δρόμους. Υπάρχουν λοιπόν δείκτες, αλλά όχι κοινός προορισμός, όχι κοινή μοίρα, όχι κοινή πραγματικότητα. Τα βασικά προβλήματα γνωστά και πανθομολογούμενα. Εισόδημα, αγοραστική δύναμη, στέγη, προοπτική, οικογένεια.
Η ΝΔ κυβερνά με μοναδικό συνεκτικό μύθο την «κανονικότητα» —που στην πράξη σημαίνει «ας μη διακινδυνεύσουμε με λάθος επιλογές» . Όμως αυτό δεν είναι αφήγηση. Μπορεί να είναι αναλγητικό, μπορεί να είναι πρακτικό και τακτικά να της δίνει πόντους αλλά ταυτόχρονα κάπου εκεί τοποθετείται και το όριο της χρησιμότητάς του. Η κυβέρνηση διαχειρίζεται αριθμούς, κρίσεις, ταμεία, αντιδράσεις —και όταν της ζητάς να πει πειστικά «ποια Ελλάδα οικοδομούμε», σου δίνει δείκτη ανεργίας και φωτογραφία από φόρουμ. Όμως κανείς δεν ξυπνάει το πρωί με πάθος επειδή «το πρωτογενές πλεόνασμα έπιασε τον στόχο». Οι κοινωνίες δεν κινητοποιούνται με Excel.
Η αντιπολίτευση δεν τα πηγαίνει καλύτερα — και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αποτυχία. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατάφερε ποτέ, ούτε στην εξουσία ούτε έξω από αυτήν, να συγκροτήσει αφήγηση πέρα από το «όχι στα μνημόνια» —που όταν κλήθηκε να το κάνει πράξη, αποδείχθηκε αδύνατο. Το ΠΑ.ΣΟ.Κ μιλά για «προοδευτική εναλλακτική» χωρίς να έχει ξεκαθαρίσει ούτε στον εαυτό του τι σημαίνει αυτό στον 21ο αιώνα. To κόμμα που άλλοτε ξεσήκωνε πλήθη σήμερα λειτουργεί σαν συμβολαιογράφος ή γραφιάς Δελτίων Τύπου. Η υπόλοιπη Αριστερά ακόμη ψάχνει όνομα, πόσο μάλλον αφήγηση. Για να καταγγέλλεις χρειάζεται θυμός. Για να κινητοποιήσεις χρειάζεται μύθος, αφήγημα, μια ωραία ιστορία –και αυτή λείπει από παντού.
Εδώ χρειάζεται μια κρίσιμη διάκριση. Μύθος δεν σημαίνει παραμύθι. Παραμύθι είναι η εύκολη υπόσχεση, το επικοινωνιακό χάπι, η φτηνή συγκίνηση. Η Ελλάδα χόρτασε παραμύθια -τα πλήρωσε ακριβά. Μύθος όμως είναι η κοινή αφήγηση που δεν υπόσχεται κάτι ουτοπικό αλλά δίνει κατεύθυνση. Ο μύθος είναι ρεαλιστικός στην ανάλυση, φιλόδοξος στον στόχο. Δεν σου λέει «όλα θα λυθούν». Σου λέει «πάμε εδώ, γι' αυτό αξίζει να σηκωθείς αύριο». Το παραμύθι αποκοιμίζει ενώ ο μύθος κινητοποιεί.
Τι μύθο χρειάζεται η Ελλάδα σήμερα; Όχι μεγαλοστομίες, όχι ρητορική αδειανή από περιεχόμενο αλλά μια καθαρή απάντηση σε μερικά ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα. Πώς θα γίνουμε χώρα που παράγει και δεν περιμένει μόνο τον τουρισμό να σώσει τα νούμερα; Πώς θα χτίσουμε κράτος όπου η αξιοκρατία δεν είναι ανέκδοτο; Πώς θα γίνει η ανάπτυξη αισθητή στον τριαντάρη με τον βασικό μισθό, στην οικογένεια που δεν φτάνει ως το τέλος του μήνα, στον νέο που θέλει να μείνει και όχι να φύγει; Πώς θα σταματήσει η περιφέρεια να αδειάζει, σαν να είναι παράρτημα της πρωτεύουσας;
Χρειαζόμαστε λοιπόν νέο μύθο. Χρειαζόμαστε μια αφήγηση που δεν θα κρύβει τις δυσκολίες, αλλά θα δίνει λόγο να τις αντιμετωπίσουμε. Που δεν θα υπόσχεται εύκολη ευημερία, αλλά θα οργανώνει μια δύσκολη, σοβαρή και δίκαιη προσπάθεια. Που δεν θα μιλά μόνο στο θυμικό, αλλά ούτε θα το περιφρονεί. Που θα μπορεί να ενώσει παραγωγή, παιδεία, θεσμούς, περιφέρεια, αξιοπρεπή εργασία, κοινωνική προστασία και εθνική αυτοπεποίθηση σε ένα συνεκτικό σχέδιο.
Αυτές δεν είναι ιδεολογικές ερωτήσεις ενός κόμματος. Είναι ο ελάχιστος κοινός τόπος που επιτρέπει σε μια κοινωνία να συνεννοηθεί για το μέλλον της. Και σήμερα αυτός ο κοινός τόπος απουσιάζει — από την κυβέρνηση, από την αντιπολίτευση, από τον δημόσιο διάλογο. Γιατί τελικά οι κοινωνίες δεν αλλάζουν μόνο όταν πειστούν ότι κάτι δεν πάει καλά - αυτό το ξέρουν ήδη. Αλλάζουν όταν πιστέψουν ότι κάτι καλύτερο μπορεί να υπάρξει. Όταν βρουν ξανά μια κοινή ιστορία — αρκετά αληθινή για να την εμπιστευτούν, αρκετά φιλόδοξη για να την ακολουθήσουν. Προσδοκία.
Ο Homo sapiens κυριάρχησε επειδή ήξερε να πιστεύει σε κάτι μαζί με άλλους. Όταν χάσει αυτή την ικανότητα, δεν προχωρά. Απλώς επιβιώνει —μέχρι που ούτε αυτό μπορεί. Η Ελλάδα επιβιώνει εδώ και πολύ καιρό. Ήρθε η ώρα κάποιος να της πει -και να την πείσει- ότι μπορεί και κάτι παραπάνω. Ο νέος πολιτικός κύκλος που θα ανοίξει θα είναι ταυτόχρονα και νέος ιστορικός κύκλος. Τα απόνερα της κρίσης, τα ερωτήματα που αυτή γέννησε, τα έκτακτα ζητήματα που αυτή δημιούργησε, είναι πίσω μας. Τα βασικά απαντήθηκαν –με επάρκεια ή χωρίς άλλη συζήτηση. Από εδώ και πέρα, η ατζέντα ανανεώνεται – δίπλα στα παλιά προστίθενται και νέα ερωτήματα. Αυτά όμως για να απαντηθούν χρειάζεται μια κινητοποιός δύναμη. Μια αφήγηση για να συσπειρωθούμε γύρω της ως Homo sapiens που είμαστε και όχι Neanderthals . Oι τελευταίοι ήταν ισχυροί, προσαρμοσμένοι, ικανοί, με εργαλεία, φωτιά, κοινωνικότητα.
Δεν ήταν «χαζοί πρόγονοι» κι όμως εξαφανίστηκαν. Ο Homo sapiens επικράτησε όχι επειδή ήταν κατ’ ανάγκη πιο δυνατός, αλλά επειδή μπορούσε να συνεργάζεται σε πολύ μεγαλύτερες κλίμακες μέσω κοινών αφηγήσεων.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου