Μπορεί ένα πάρκο να αλλάξει τον χαρακτήρα μιας ολόκληρης περιοχής; Η αυθόρμητη απάντηση είναι όχι. Οι πόλεις δεν αλλάζουν με ένα έργο, όσο μεγάλο και αν είναι αυτό. Αλλάζουν με σχέδιο, υποδομές, μεταφορές, δημόσιες πολιτικές, επενδύσεις, επιμονή και κυρίως με μια κοινωνία που καταλαβαίνει τι της συμβαίνει και τι μπορεί να διεκδικήσει. Υπάρχουν όμως έργα που δεν εξαντλούνται στα τεχνικά τους χαρακτηριστικά, ούτε στη λειτουργική βελτίωση της καθημερινότητας. Μαζί με τις υπαρκτές, αντικειμενικές ωφέλειες σηματοδοτούν μια τομή. Turning point που λέμε. Είναι έργα που επιτρέπουν σε έναν τόπο και στους ανθρώπους του να κοιτάξουν λίγο-λίγο πιο αισιόδοξα τον εαυτό τους, με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση.
Ξεκαθαρίζω από την αρχή ότι, επειδή πήγα σχολείο και μεγάλωσα στη γειτονιά της Σταυρούπολης, από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 μέχρι και τα 00s, με νοητό αλλά και διοικητικό σύνορο τότε το στρατόπεδο Παύλου Μελά, αντιμετωπίζω το ζήτημα λίγο πιο ρομαντικά. Στις λίγες φορές που εκκλησιαζόμουν, θυμάμαι να περνώ την πύλη του στρατοπέδου, να κατευθύνομαι στον Ιερό Ναό της Αγίας Βαρβάρας και να χαιρετώ – πιτσιρίκι τότε – τους φαντάρους. Θυμάμαι τον μαντρότοιχο που χώριζε έναν θύλακα άδειου χώρου από την υπόλοιπη πόλη. Οπότε χθες, περνώντας τις νέες εισόδους στην τελετή των εγκαινίων του Πάρκου, ένιωσα μια μικρή συγκίνηση.
Το Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά είναι μια τέτοια περίπτωση έργου που, δυνητικά, είναι πολλά περισσότερα. Για τον δήμο Παύλου Μελά, για τη δυτική Θεσσαλονίκη, για τις γενιές των πολλών καλών λαϊκών ανθρώπων που μεγάλωσαν σε ένα μη προνομιούχο τμήμα της πόλης, για τις μνήμες της εργατιάς και της προσφυγιάς, ριζωμένες δεκαετίες εδώ, που ακόμη αναμένουν και ελπίζουν, για τον ωκεανό των μικρομεσαίων στρωμάτων που διατηρούν δημογραφική και δημιουργική δύναμη, για εκείνους που το οραματίστηκαν, το διεκδίκησαν, το πάλεψαν. Και για εκείνους που δεν το πρόλαβαν – γιατί τα χρόνια, δυστυχώς, από το όραμα στην υλοποίηση είναι πολλά. Αυτό πρέπει να αλλάξει. Αλλά και για ολόκληρο το πολεοδομικό συγκρότημα, το Μητροπολιτικό Πάρκο Παύλου Μελά είναι πολλά περισσότερα από ένα πάρκο.
Είναι αλήθεια ότι η δυτική Θεσσαλονίκη έμαθε για πολλά χρόνια να ζει με λιγότερα. Λιγότερο πράσινο, λιγότερους δημόσιους χώρους, λιγότερες μεγάλες υποδομές, λιγότερη φροντίδα στην εικόνα, λιγότερη συμμετοχή στις μεγάλες αφηγήσεις της πόλης. Δεν πρόκειται για ένα αβάσιμο και τοπικιστικό αίσθημα αδικίας, αλλά για μια αστική, κοινωνική/ταξική, γεωγραφική και αναπτυξιακή πραγματικότητα που τη βλέπεις στον χάρτη, την περπατάς στους δρόμους, την αντιλαμβάνεσαι στις μετακινήσεις, στη θερμοκρασία του καλοκαιριού, στα σχολεία, στις πλατείες, στις αποστάσεις, στην καθημερινότητα.
Αν θέλουμε να είμαστε δίκαιοι, αρκετά έχουν αλλάξει τα τελευταία χρόνια. Έργα γίνονται, χρηματοδοτήσεις έρχονται, δήμοι κινούνται, η συζήτηση για τα δυτικά δεν είναι πια τόσο περιθωριακή όσο ήταν παλαιότερα. Αλλά η ανισορροπία και η ασυμμετρία παραμένουν. Ανισορροπία που δεν καλύπτεται με μία κορδέλα, με μία γιορτή ή με μία καλή φωτογραφία από ψηλά. Καλύπτεται με σταθερή επένδυση, συνειδητή προτεραιοποίηση, συστηματική προσπάθεια και ανάλογες χρηματοδοτήσεις. Καλύπτεται όταν ένα έργο γίνεται αφετηρία για περισσότερα έργα και όταν μετατρέπεται από μεμονωμένη επιτυχία σε νέα λογική.
Περιβαλλοντική σημασία
Το Πάρκο Παύλου Μελά έχει πρώτα απ’ όλα τεράστια περιβαλλοντική σημασία. Σε μια πόλη που δοκιμάζεται από την έλλειψη πρασίνου, από την αστική θερμική νησίδα, από την πυκνή δόμηση και από μια καθημερινή δυσφορία, ένας μεγάλος πράσινος χώρος δεν είναι πολυτέλεια, ούτε διακόσμηση. Είναι υποδομή, συμβολή στη δημόσια υγεία, ανάσα, σκιά, θερμική αποφόρτιση, ποιότητα ζωής και αστική ευφορία. Είναι ένας άλλος τρόπος να κατοικείς την πόλη. Και εδώ υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο, γιατί για χρόνια μιλούσαμε για το πράσινο σαν να είναι αισθητική προσθήκη. Ήταν λάθος. Στον 21ο αιώνα το πράσινο είναι σκληρή υποδομή ανθεκτικότητας. Όπως είναι οι δρόμοι, τα δίκτυα, οι συγκοινωνίες, τα σχολεία. Μια πόλη χωρίς πράσινο είναι πιο ζεστή, πιο κουραστική. Ανυπόφορη.
Το Πάρκο Παύλου Μελά, λοιπόν, είναι μια πρώτη κατάφαση. Οι δυτικές συνοικίες δικαιούνται μεγάλο, ποιοτικό, δημόσιο πράσινο δημόσιο χώρο. Όχι ό,τι περισσεύει, όχι ένα παρτέρι ανάμεσα σε δρόμους, όχι μικρές ανάσες που απλώς μετριάζουν την ασφυξία. Είναι ένας χώρος αναφοράς που μπορεί να ικανοποιήσει οικογένειες, παιδιά, ηλικιωμένους, νέους, πολιτιστικές δράσεις, σχολικές επισκέψεις, περιπάτους, μνήμες, αθλητισμό, ζωή.
Το Πάρκο είναι κοινωνική δικαιοσύνη
Μια πόλη χωρίς πράσινο και χωρίς δημόσιους χώρους αξιώσεων είναι καταφανώς και μια πόλη πιο άδικη. Γιατί οι πρώτοι που πληρώνουν την έλλειψη δημόσιου χώρου είναι εκείνοι που δεν μπορούν να αγοράσουν την ιδιωτική του εκδοχή: το σπίτι με τον κήπο, το εξοχικό, την αυλή, τη δυνατότητα διαφυγής. Η κοινωνική λοιπόν διάσταση είναι εξίσου σημαντική. Η δυτική Θεσσαλονίκη είναι ένας τόπος λαϊκός, εργατικός, μικρομεσαίος, πυκνός, ζωντανός. Με οικογένειες που έστησαν τη ζωή τους γύρω από δουλειές, βάρδιες, μικρά μαγαζιά, δημόσιες υπηρεσίες, προσφυγικές μνήμες, μετακινήσεις και καθημερινό αγώνα. Αυτοί οι άνθρωποι δικαιούνται – δικαιούμαστε – το αυτονόητο. Να μπορούν να περπατήσουν σε έναν όμορφο χώρο, να πάνε το παιδί τους κάπου χωρίς να πρέπει να διασχίσουν τη μισή πόλη και να πληρώσουν εισιτήριο.
Με δυο λόγια το Πάρκο είναι δημοκρατία. Είναι αντιστροφή της ολιγαρχικής διάρθρωσης του χώρου – για όλους, δωρεάν, κάτι ποιοτικό και προσβάσιμο. Βλέπετε σε κάτι δυστοπικές ταινίες του Χόλιγουντ – αλλά δυστυχώς και σε αρκετά μέρη του κόσμου – το χωρικό μέλλον; Περίκλειστοι θύλακες υπεραπολαύσεων και χυδαίας υπερκατανάλωσης και, έξω από τα τείχη, αστικές χαβούζες και υποβάθμιση. Ο ποιοτικός δημόσιος χώρος είναι στον αντίποδα αυτού του μέλλοντος. Και συν τοις άλλοις είναι και στη δική μας παράδοση, την αρχαία ελληνική, την ευρωπαϊκή, τη νεωτερική. Η δική μας πολιτική και πολιτιστική διαδρομή στον ιστορικό χρόνο οφείλει να περιβάλλει με ηθική απαξία την ιδιωτικοποίηση του δημοσίου χώρου, των δημοσίων αγαθών, το «κλειστό» και το ιεραρχικά περιφραγμένο.
Αναπτυξιακή διάσταση
Υπάρχει όμως και η αναπτυξιακή διάσταση. Ας μη φοβόμαστε τη λέξη. Ένας μεγάλος ποιοτικός δημόσιος χώρος παράγει αξία. Όχι μόνο οικονομική, αν και παράγει και τέτοια. Παράγει ενδιαφέρον, επισκεψιμότητα, νέες χρήσεις, ήπιες δραστηριότητες, τοπική κινητικότητα, πολιτιστικό κεφάλαιο. Μπορεί να αλλάξει τη σχέση μιας περιοχής με την υπόλοιπη πόλη. Μπορεί να κάνει ανθρώπους που δεν είχαν λόγο να έρθουν δυτικά, να έρθουν. Και αυτό, αν σχεδιαστεί σωστά, μπορεί να λειτουργήσει πολλαπλασιαστικά.
Εδώ χρειάζεται σοβαρότητα. Η ανάπτυξη γύρω από το πάρκο δεν πρέπει να γίνει με τη λογική του «ό,τι να ’ναι, αρκεί να κινηθεί η αγορά». Δεν χρειάζεται η δυτική Θεσσαλονίκη μια πρόχειρη εμπορευματοποίηση του δημόσιου χώρου της. Χρειάζεται ισορροπημένη αναβάθμιση. Μικρή επιχειρηματικότητα, πολιτιστικές χρήσεις, μουσειακές λειτουργίες, ποιοτική εστίαση εκεί που πρέπει, διαδρομές, σύνδεση με τις γειτονιές, σεβασμός στη μνήμη του χώρου. Αν το πάρκο γίνει απλώς αφορμή για τσιμέντο γύρω του, θα έχουμε χάσει το νόημα. Αν γίνει αφορμή για ένα νέο αστικό οικοσύστημα, τότε μπορεί να αλλάξει πραγματικά τα πράγματα.
Αυτοπεποίθηση και συλλογική αισιοδοξία
Το συμβολικό του βάρος ίσως είναι ακόμη μεγαλύτερο. Η δυτική Θεσσαλονίκη για δεκαετίες είχε συνηθίσει να βλέπει τα καλά να συμβαίνουν αλλού. Στο κέντρο, στην παραλία, στα ανατολικά, σε περιοχές που η πόλη είχε μάθει να θεωρεί πιο «ελκυστικές», πιο «φωτογενείς». Το Πάρκο Παύλου Μελά μπορεί να γίνει ένα σημείο αυτοπεποίθησης. Δηλαδή της ήρεμης βεβαιότητας ότι αυτός ο τόπος έχει δυνατότητες, έχει αξία, έχει δικαίωμα στα μεγάλα. Και αυτό δεν είναι καθόλου δευτερεύον, γιατί μια κοινωνία που αλλάζει την εικόνα που έχει για τον εαυτό της, αλλάζει και τον τρόπο που διεκδικεί. Το Πάρκο είναι η δραστική ουσία που νικά την ασθένεια της παγίωσης χαμηλών προσδοκιών. Μπορεί να γίνει αφετηρία πολλών και σοβαρών νέων διεκδικήσεων, τεκμηριωμένων, αναγκαίων και καθυστερημένων στον ιστορικό πλέον χρόνο.
Από εδώ αρχίζει η δύσκολη συζήτηση. Το Πάρκο Παύλου Μελά δεν πρέπει να γίνει το άλλοθι για να πούμε ότι η δυτική Θεσσαλονίκη «τακτοποιήθηκε». Δεν τακτοποιήθηκε. Έχει ανάγκη από πολλά ακόμη. Από μετρό προς τα δυτικά, όχι ως ευχή για κάποτε, αλλά ως κεντρική προτεραιότητα του συγκοινωνιακού μέλλοντος της πόλης. Από καλύτερο ΟΑΣΘ, από διαδημοτικές συνδέσεις, από ασφαλείς πεζές και ποδηλατικές διαδρομές προς το πάρκο. Από σχολικές υποδομές, αθλητικούς χώρους, αναπλάσεις γειτονιών, αντιπλημμυρικά έργα, καθαριότητα, φωτισμό, ασφάλεια.
Έχει ανάγκη επίσης από μια μεγάλη συζήτηση για το Καρατάσιου, για τις πρώην βιομηχανικές εκτάσεις, για τους ανενεργούς δημόσιους χώρους, για το πώς μπορεί η δυτική πλευρά να γίνει όχι απλώς τόπος κατοικίας, αλλά τόπος προοπτικής. Με δουλειές, πολιτισμό, εκπαίδευση, υγεία, καινοτομία, δημόσιο χώρο. Με δυο λόγια, να πάψει να αντιμετωπίζεται ως η πίσω αυλή της Θεσσαλονίκης και να ενταχθεί στον κεντρικό αναπτυξιακό χάρτη της.
Αφετηρία
Το Πάρκο Παύλου Μελά μπορεί να αλλάξει τον χαρακτήρα της δυτικής Θεσσαλονίκης μόνο αν δεν μείνει μόνο του. Αν συνδεθεί με ένα σχέδιο ευρύτερης στρατηγικής. Αν γύρω του χτιστεί μια νέα αφήγηση για την περιοχή. Μια αφήγηση που θα λέει «εδώ υπάρχει μια από τις μεγάλες ευκαιρίες της Θεσσαλονίκης». Η πραγματική του λοιπόν σημασία δεν είναι μόνο ότι δίνει περισσότερο πράσινο και ομορφαίνει μια περιοχή – το κάνει. Το βαθύτερο είναι ότι δείχνει πως η δυτική Θεσσαλονίκη μπορεί να ξεφύγει από τη νομοτέλεια της υστέρησης και να μεταμορφωθεί.
Το Πάρκο Παύλου Μελά είναι μια αρχή. Και όπως όλες οι αρχές, έχει μέσα της και ενθουσιασμό και κίνδυνο. Ο ενθουσιασμός είναι να πιστέψουμε ότι κάτι αλλάζει. Ο κίνδυνος είναι να πιστέψουμε ότι άλλαξε ήδη. Δεν άλλαξε ακόμη. Άνοιξε όμως ένας δρόμος. Και τώρα πρέπει να αποφασίσουμε αν θα τον περπατήσουμε μέχρι τέλους ή αν θα αρκεστούμε στη φωτογραφία της πρώτης ημέρας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου